Шинэчлэгдсэн огноо: 2026-10-30
Монгол уламжлалт анагаах ухаанд чихрийн шижинг хэрхэн тайлбарладаг вэ?
Чихрийн шижин нь цусан дахь сахарын хэмжээ ихсэхээр илэрдэг архаг өвчин юм. Өвчний үед их цангах, ойр ойрхон шээх, хоолны дуршил нэмэгдэх, биеийн жин буурах зэрэг шинж тэмдэг илэрч болно.
Монгол уламжлалт анагаах ухаанд эдгээр шинж тэмдгийг бие махбодын дотоод тэнцвэр алдагдах, хоол боловсруулах үйл ажиллагаа сулрах, шим тэжээлийн боловсруулалт, хувирал өөрчлөгдөхтэй холбон тайлбарладаг.
Уламжлалт анагаах ухааны онолын дагуу хүний бие махбодын үйл ажиллагаа нь Хий, Шар, Бадган гурван махбодын харилцан тэнцвэртэй байдлаас хамаардаг. Энэхүү тэнцвэр алдагдах нь бие махбодын хэвийн үйл ажиллагаанд өөрчлөлт оруулж, өвчин эмгэг үүсэхэд нөлөөлдөг гэж үздэг.
Харин орчин үеийн анагаах ухаан чихрийн шижинг инсулины ялгаралт болон үйлчлэлтэй холбоотой бодисын солилцооны архаг эмгэг гэж тодорхойлдог.
Өнөөдөр Өвөр Монгол болон Монгол Улсад уламжлалт анагаах ухааны зарим эмнэлэг, эмч нар чихрийн шижинтэй холбоотой шинж тэмдгийг уламжлалт онолын хүрээнд үнэлж, орчин үеийн анагаах ухааны оношилгоо, цусан дахь глюкозын хяналт, эмийн эмчилгээтэй уялдуулах арга барилыг хэрэглэж байна.
Энэхүү нийтлэлээр Монгол уламжлалт анагаах ухаанд чихрийн шижинг хэрхэн тайлбарлаж ирсэн түүх, онолын үндэс, уламжлалт эмчилгээний арга барилыг тоймлон авч үзэхийн зэрэгцээ орчин үеийн анагаах ухаантай уялдуулан хэрэгжүүлэх боломж, анхаарах зүйлсийг танилцуулна.
Чухал анхааруулга
Энэхүү нийтлэл нь эрүүл мэндийн талаарх ерөнхий мэдээлэл өгөх зорилготой бөгөөд эмчийн үзлэг, оношилгоо, эмчилгээний зөвлөгөөг орлохгүй. Монгол уламжлалт анагаах ухааны эмчилгээ нь чихрийн шижингийн тусламж, үйлчилгээний нэмэлт хэсэг байж болох ч орчин үеийн эмчилгээ, эмийн хэрэглээг орлохгүй.
Метформин болон бусад сахар бууруулах эм, инсулины хэрэглээг эмчийн зааваргүйгээр багасгах, зогсоох нь эрүүл мэндэд ноцтой эрсдэл учруулж болзошгүй. Иймд аливаа нэмэлт болон уламжлалт эмчилгээг эхлүүлэхийн өмнө эмчлэгч эмчтэйгээ зөвлөлдөнө үү.
2. Онол: Монгол уламжлалт анагаах ухаанд чихрийн шижинг хэрхэн тайлбарладаг вэ?
Монгол уламжлалт анагаах ухаанд хүний бие махбодын үйл ажиллагааг Хий, Шар, Бадган гэсэн гурван махбодын онолоор тайлбарладаг. Эдгээрийн тэнцвэр алдагдах нь бие махбодын хэвийн үйл ажиллагаанд өөрчлөлт оруулдаг гэж үздэг.Тайлбарлах дараалал ойролцоогоор:
Уламжлалт онолоор чихрийн шижинтэй холбоотой шинж тэмдгийг дараах хүчин зүйлтэй холбон тайлбарладаг:
Хооллолт, амьдралын хэв маяг: Өөх тос, чихэрлэг хүнс хэтрүүлэн хэрэглэх, хөдөлгөөний дутагдал, амралт болон сэтгэл зүйн тэнцвэр алдагдах.
Хоол боловсруулах үйл ажиллагаа: Хоол боловсруулах чадвар, бие махбодын шим тэжээл боловсруулах үйл явц алдагдах.
Бадган, Шарын тэнцвэр: Биеийн хүнд оргих, бодисын солилцооны үйл ажиллагаа удаашрах зэрэг шинжээр илэрч болно гэж үздэг.
Хийн өөрчлөлт: Ам хатах, их цангах, ядрах, нойр хямрах зэрэг шинж тэмдэгтэй холбон тайлбарладаг.
Уламжлалт анагаах ухаанд авч үздэг үндсэн шинжүүд
Өвчтөний биеийн онцлог, илэрч буй шинж тэмдгээс хамааран дараах байдлаар авч үздэг:
Шар давамгай: Ам гашуу оргих, халууцах, цангах зэрэг шинж.
Хий давамгай: Ам хатах, их цангах, бие сульдах, нойр хямрах зэрэг шинж.
Бадган давамгай: Бие хүнд оргих, нойрмоглох, хоол боловсруулах үйл ажиллагаа удаашрах зэрэг шинж.
Эдгээр нь уламжлалт анагаах ухааны онолын тайлбар бөгөөд орчин үеийн анагаах ухааны оношилгооны ангилал биш юм.
Орчин үеийн анагаах ухаанд чихрийн шижинг инсулины ялгаралт болон үйлчлэлийн өөрчлөлтөөс шалтгаалсан бодисын солилцооны архаг өвчин гэж үздэг. Оношилгоо, эмчилгээний үр дүнг цусан дахь глюкоз болон HbA1c-ийн шинжилгээгээр хянадаг.
Уламжлалт болон орчин үеийн анагаах ухаан нь өвчнийг өөр өөр онолын хүрээнд тайлбарладаг тул уламжлалт эмчилгээг батлагдсан эмчилгээний оронд хэрэглэхгүй байх нь чухал.
Оношилгоо, биеийн байдлын үнэлгээ
Монгол уламжлалт анагаах ухаанд өвчтөний биеийн онцлог, хооллолт, амьдралын хэв маяг, илэрч буй шинж тэмдгийг харгалзан биеийн ерөнхий байдлыг үнэлдэг.
Үүнд:
Асуумж авах: Хооллолт, хөдөлгөөний идэвх, нойр, сэтгэл зүй, гэр бүлийн өвчний түүхийг тодруулна.
Шээсний шинжилгээ: Шээсний хэмжээ, өнгө, үнэр, хөөс зэргийг ажиглана.
Хэл, судасны шинжилгээ: Хэлний өнгө, бүрхүүл болон судасны лугшилтыг уламжлалт оношилгооны аргаар үнэлнэ.
Биеийн онцлогийг харгалзах: Нас, биеийн ерөнхий байдал, улирал, амьдралын хэв маягийг харгалзан үзнэ.
Орчин үеийн анагаах ухаанд чихрийн шижинг оношлох, хянахдаа өлөн үеийн болон хоолны дараах цусан дахь глюкоз, HbA1c шинжилгээг ашиглана. Мөн бөөрний үйл ажиллагаа, шээсэн дэх альбумин, цусан дахь өөх тос, нүд болон хөлийн байдлыг тогтмол шалгана.
Уламжлалт оношилгоо нь орчин үеийн лабораторийн шинжилгээ, эмчийн үзлэгийг орлохгүй бөгөөд харин биеийн ерөнхий байдлыг үнэлэх нэмэлт арга юм.
4. Эмчилгээ: Хооллолт, амьдралын хэв маяг, эмчилгээний арга
Монгол уламжлалт анагаах ухаанд эмчилгээг хооллолтыг зохицуулахаас эхлэн амьдралын хэв маяг, эмийн эмчилгээ болон гадуур эмчилгээний аргуудыг хослуулан хэрэглэх зарчмаар авч үздэг.
Чихрийн шижингийн үед эмчилгээний арга, дэглэмийг өвчтөний биеийн онцлог, өвчний явцад тохируулан сонгоно.
4.1 Хооллолтын зөвлөмж
Чихэр, амттан, боов боорцог болон чихэрлэг ундааны хэрэглээг багасгах.
Давстай цайнд сахар нэмэхгүй байх. Сүү, сүүн бүтээгдэхүүнийг тохирох хэмжээгээр хэрэглэх.
Цагаан будаа, гурилан бүтээгдэхүүн зэрэг нүүрс ус ихтэй хүнсийг хэмжээг нь тохируулан хэрэглэх. Эдгээр бүтээгдэхүүн цусан дахь глюкозын хэмжээг нэмэгдүүлж болзошгүй.
Уураг, эслэгээр баялаг хүнс болох өөх багатай мах, загас, хүнсний ногоог түлхүү хэрэглэх.
Хоолоо тогтмол цагт идэж, оройн цагаар хэт их хооллохоос зайлсхийх.
4.2 Амьдралын хэв маяг
Нойр, амралт: Тогтмол цагт унтаж, өдөр бүр хангалттай амрах. Шөнө орой унтах, нойр дутуу явахаас зайлсхийх.
Дасгал хөдөлгөөн: Алхах, морь унах зэрэг өөрт тохирсон хөдөлгөөнийг тогтмол хийх. Долоо хоногт нийт 150 минут буюу түүнээс дээш хугацаанд дунд зэргийн ачаалалтай дасгал хөдөлгөөн хийхийг зорих.
Жингээ хянах: Биеийн жин, бүсэлхийн тойргоо тогтмол хянаж, архины хэрэглээг хязгаарлах.
Сэтгэл зүйн эрүүл мэнд: Стресс, уур бухимдлаа зохицуулж, сэтгэл санаагаа тайван байлгах. Сэтгэл зүйн тогтвортой байдал нь нойр болон өдөр тутмын амьдралын хэв маягт эерэг нөлөөтэй.
4.3 Уламжлалт эмчилгээ
Монгол уламжлалт анагаах ухаанд өвчтөний биеийн онцлог, Хий, Шар, Бадганы тэнцвэрт байдал болон өвчний шинж тэмдгийг харгалзан эмийн жор сонгодог. Уламжлалт эмийг үрэл, нунтаг, тан зэрэг хэлбэрээр хэрэглэдэг бөгөөд жор, найрлагыг улирал болон тухайн хүний биеийн байдалд тохируулан тогтооно.
Чихрийн шижинтэй холбоотой уламжлалт эмчилгээний арга нь биеийн тэнцвэрийг зохицуулахад чиглэдэг гэж үздэг. Гэхдээ эмчилгээний үр нөлөө, аюулгүй байдлыг орчин үеийн эмнэлзүйн нотолгоонд тулгуурлан үнэлэх шаардлагатай.
Анхаарах зүйл: Уламжлалт эмийн жор, тунг зөвхөн мэргэжлийн эмчийн үзлэг, зөвлөгөөний дагуу сонгоно. Уламжлалт эм нь цусан дахь сахарын хэмжээг бууруулах эм, инсулиныг орлохгүй. Мөн “чихрийн шижинг бүрэн эдгээнэ”, “эмийг зогсоож болно” гэх баталгаагүй мэдээлэлд болгоомжтой хандаарай. Зарим уламжлалт эмийн найрлага элэг, бөөрөнд нөлөөлж болзошгүй тул хэрэглэхийн өмнө эмчтэй зөвлөлдөх нь зүйтэй.
4.4 Гадуур эмчилгээний арга 
Гадуур эмчилгээний зарим аргыг өвдөлт, булчингийн чангарал зэрэг зовиурыг намдаах зорилгоор хэрэглэдэг. Үүнд:
Бариа засал: Хүзүү, мөр, нурууны булчингийн чангарал, зовиурыг багасгахад хэрэглэнэ.
Халуун жин, төөнүүр: Уламжлалт эмчилгээнд дулаацуулах зорилгоор хэрэглэдэг.
Эмийн ургамлын банн, рашаан: Үе мөч болон арьсны зарим зовиурын үед хэрэглэж болох ч усны температур, хугацааг хянах шаардлагатай.
Зүүний эмчилгээ: Зарим төрлийн өвдөлт, нойрны хямралыг намдаах зорилгоор хэрэглэдэг.
Хатгах, цус гаргах эмчилгээ: Зөвхөн мэргэжлийн эмчийн заалт, ариун цэврийн шаардлагын дагуу хийнэ.
Чихрийн шижинтэй хүмүүст анхаарах зүйл: Мэдрэхүй буурсан үед халуун жин, төөнүүр, халуун усны эмчилгээ нь түлэгдэлт, арьсны гэмтэл үүсгэх эрсдэлтэй. Хөл, гарын шарх, хавдар, халдвар, цусны эргэлтийн асуудалтай хэсэгт эдгээр аргыг хэрэглэхгүй байх шаардлагатай. Зүү болон цус гаргах эмчилгээ нь халдвар, цус алдалтын эрсдэлтэй тул зөвхөн эмчийн хяналтад хийгдэнэ.
Эдгээр аргыг чихрийн шижингийн үндсэн эмчилгээ гэж үзэхгүй бөгөөд цусан дахь сахарын хэмжээг хянах эмчилгээг орлохгүй.
5. Монгол уламжлалт болон,орчин үеийн анагаахыг хослуулах нь
Орчин үеийн анагаах ухаан нь цусан дахь сахарын хэмжээг хянах, хүндрэлээс урьдчилан сэргийлэх үндсэн эмчилгээг хариуцна. Харин Монгол уламжлалт анагаах ухааныг эмчийн зөвлөгөө, хяналтын дор зарим зовиурыг намдаах, биеийн ерөнхий байдлыг дэмжих нэмэлт арга болгон ашиглаж болно.
Хоёр аргыг хослуулахдаа уламжлалт эмчилгээ нь орчин үеийн үндсэн эмчилгээг орлохгүй байх зарчмыг баримтална.
| Давхарга | Орчин үеийн анагаах ухаан  | Уламжлалт эмчилгээ  | Хослуулан хэрэглэхэд анхаарах зүйлс  |
|---|---|---|---|
| Амьдралын хэв маяг | Эмчийн зөвлөсөн хоолны дэглэмийг баримтлах, долоо хоногт нийт 150 минутын дунд зэргийн ачаалалтай дасгал хөдөлгөөн хийх, биеийн жин болон бүсэлхийн тойргоо тогтмол хянах. | Хооллолт, амьдралын хэв маягаа зөв зохицуулж, өөх тос, чихэрлэг хүнс, архины хэрэглээг багасгах. Тогтмол цагт хооллож, унтаж амрах, сэтгэл санаагаа тайван байлгах. | Хооллолт, дасгал хөдөлгөөн, жингийн хяналт, нойр болон амралтын дэглэмийг уялдуулан нэг төлөвлөгөөнд тусгах хэрэгтэй. Уламжлалт болон орчин үеийн эмчилгээний зөвлөмжийг харилцан уялдаатай хэрэгжүүлж, хоол хүнсийг хэт хязгаарлах, давхардуулан хориглох нь зохимжгүй |
| Хяналт  | Өлөн үеийн болон хоолны дараах цусан дахь сахарын хэмжээг тогтмол хянах, гурван сар тутамд HbA1c шинжилгээ өгөх. Шаардлагатай тохиолдолд цусан дахь сахарын хэмжээг тасралтгүй хянах төхөөрөмж ашиглах. | Хэл, шээсний ажиглалт болон биеийн онцлог, улирлын өөрчлөлтөд тулгуурлан ерөнхий байдлыг үнэлэх. | Монгол уламжлалт оношилгоо нь цусан дахь сахарын хэмжээг хэмжих шинжилгээг орлохгүй. Биеийн байдал сайжирсан мэт санагдсан ч эмийн тунг дур мэдэн багасгах, эмчилгээг зогсоох нь эрүүл мэндэд эрсдэлтэй. Эмчилгээний өөрчлөлтийг зөвхөн эмчийн заавраар хийнэ. |
| Цусан дахь сахрын хэмжээг бууруулах эм | Метформиныг үндсэн эмчилгээний нэг болгон хэрэглэж, шаардлагатай тохиолдолд эмчийн заавраар бусад ууж хэрэглэдэг эм, GLP-1 бүлгийн эм эсвэл инсулин нэмж хэрэглэнэ. | Уламжлалт эмчилгээг эмчийн хяналтад нэмэлтээр хэрэглэж, хоол боловсруулалт, нойрны хямрал, ядаргаа зэрэг зовиурыг намдаахад чиглүүлэх. | Хэрэглэж буй бүх эм, уламжлалт эмийн талаар хоёр эмчдээ бүрэн мэдээлэх шаардлагатай. Монгол уламжлалт эмээр цусан дахь сахарын хэмжээг бууруулах эмийг орлуулж болохгүй. Мөн эмүүд харилцан үйлчилж, цусан дахь сахарын хэмжээ хэт буурах эрсдэлтэй тул эмчийн хяналтад хэрэглэх хэрэгтэй. |
| Урт хугацааны хүндрэл | Нүд, бөөрний үйл ажиллагаа (шээсэн дэх альбумины хэмжээ), хөл болон судасны байдал, цусны даралт, цусан дахь өөх тосны хэмжээг тогтмол хянах. | Мэдээ алдах, өвдөх, нойргүйдэх зэрэг зовиурыг намдаах, биеийн ерөнхий байдлыг дэмжих зорилгоор гадуур эмчилгээний аргыг эмчийн хяналтад нэмэлтээр хэрэглэх. | Халдварын шинж тэмдэг, хараа гэнэт муудах, цээжээр өвдөх зэрэг ноцтой зовиур илэрвэл яаралтай эмнэлгийн тусламж авах шаардлагатай. Шарх, халдвар, гэмтэлтэй хэсэгт гадуур эмчилгээний арга хэрэглэхээс зайлсхийж, эмчид хандана. |
| Хамтын ажиллагаа  | Тогтсон хуваарийн дагуу эмчийн үзлэгт давтан хамрагдах, өвчний талаарх мэдлэгээ нэмэгдүүлэх, шаардлагатай үед сэтгэл зүйн дэмжлэг авах. | Биеийн онцлог, улирлын өөрчлөлтөд тулгуурлан тайлбарлах нь малчдад ойлгомжтой бөгөөд эмчилгээгээ тогтмол үргэлжлүүлэхэд дэмжлэг болдог. | 4–8 долоо хоног тутам эмчилгээний үр дүнг хамтран үнэлж, цаашдын шийдвэрийг зөвхөн биеийн мэдрэмжээр бус, цусан дахь сахарын үзүүлэлтэд үндэслэн гаргана. |
Хосолсон эмчилгээний үед анхаарах зүйлс: 
     1. Эмнэлгийн баримт бичгээ бүрдүүлэх: Сүүлийн 3–6 сарын шинжилгээний хариу (HbA1c шинжилгээ багтсан байх), хэрэглэж буй бүх эм, аминдэм, Монгол болон Хятад уламжлалт эмийн жагсаалт, сав баглаа боодол, өмнөх эмнэлгийн үзлэгийн тэмдэглэл, CT/MRI шинжилгээний зураг болон хариуг авч очно.
2. Үндсэн эмчилгээг эхлээд тогтоолгох: Эхлээд дотоод шүүрлийн эмчид үзүүлж, өвчний онош, хэлбэр, үндсэн эмчилгээний төлөвлөгөөг тодорхойлуулна. Үүний дараа уламжлалт анагаах ухааны эмчид хандаж, биеийн онцлогт тохирсон нэмэлт эмчилгээний талаар зөвлөгөө авна. Боломжтой бол хоёр чиглэлийн эмч хамтран ажилладаг эмнэлгийг сонгоорой.
3. Хэрэглэж буй бүх эмийн талаар мэдээлэх: Уламжлалт эмийн нэр, найрлага, тунг эмийн жагсаалтад бүртгүүлж, хоёр эмчид үзүүлнэ. Одоо хэрэглэж буй эмтэй харилцан үйлчлэх эсэх, хамт хэрэглэхэд ямар эрсдэлтэйг заавал тодруулна.
4. Цусан дахь сахарын хэмжээг тогтмол хянах: Шинэ эмчилгээ нэмсэн эхний 1–2 долоо хоногт эмчийн зөвлөсөн давтамжаар өлөн үеийн болон хоолны дараах сахарын хэмжээг хэмжиж, тэмдэглэнэ.
5. Эмчилгээний үр дүнг үнэлэх: 4–8 долоо хоног тутам эмчийн үзлэгт хамрагдаж, цусан дахь сахарын үзүүлэлт, HbA1c, биеийн жин болон зовиурын өөрчлөлтийг үнэлүүлнэ. Үүнд үндэслэн нэмэлт эмчилгээг үргэлжлүүлэх, өөрчлөх эсвэл зогсоох эсэхийг эмчтэй хамтран шийднэ.
6. Эмийн хэрэглээнд болгоомжтой хандах: Цусан дахь сахарын хэмжээг бууруулах эм, инсулиныг эмчийн зааваргүйгээр зогсоож, тунг өөрчилж болохгүй. Гарал үүсэл, найрлага нь тодорхойгүй гэрийн нөхцөлд бэлтгэсэн эм, эмийн ханд, дарсанд дэвтээсэн бэлдмэл болон найрлага нь бүрэн тодорхойгүй эрдэс гаралтай эмийг хэрэглэхээс зайлсхий.
Эмчилгээний үр нөлөөний талаар бодитой ойлголттой байх нь
Монгол уламжлалт эмийн чихрийн шижингийн эмчилгээнд үзүүлэх нөлөөний талаарх судалгаа одоогоор хязгаарлагдмал бөгөөд ихэнх нь амьтны туршилт, цөөн тооны өвчтөний ажиглалтад тулгуурлаж байна. Монгол уламжлалт эм нь чихрийн шижингийн стандарт эмчилгээг орлох боломжтойг баталсан томоохон хэмжээний, санамсаргүй хяналтат судалгааны нотолгоо хангалтгүй байна.
Харин уламжлалт эмчилгээг эмчийн хяналтад нэмэлтээр хэрэглэх нь хооллолт, амьдралын хэв маягийг зохицуулах, зарим зовиурыг намдаах, амьдралын чанарыг дэмжихэд чиглэж болно.
Эмчилгээний үндсэн зарчим: Орчин үеийн анагаах ухааны зааврын дагуух эмчилгээ нэн тэргүүнд байна. Монгол уламжлалт эмчилгээг зөвхөн нэмэлт арга хэлбэрээр хэрэглэж, эмчилгээний үр дүн болон цаашдын шийдвэрийг цусан дахь сахарын үзүүлэлт, эмчийн үнэлгээнд үндэслэн гаргана.
6. Яаралтай эмнэлгийн тусламж авах шаардлагатай тохиолдлууд
Үндсэн эмчилгээг дур мэдэн зогсоох: Чихрийн шижин оношлогдсон бол цусан дахь сахарын хэмжээг бууруулах эм, инсулины тунг эмчийн зааваргүйгээр багасгах, зогсоох, эсвэл “бүрэн эдгээнэ” гэсэн баталгаагүй зөвлөгөөнд итгэж үндсэн эмчилгээгээ орхиж болохгүй.
- Цусан дахь сахарын хэмжээ хэт буурах: Зүрх дэлсэх, хөлрөх, гар салгалах, хүчтэй өлсөх, толгой эргэх, ухаан балартах зэрэг шинж илэрвэл яаралтай арга хэмжээ авна. Ийм байдал давтагдах, ялангуяа шөнийн цагаар тохиолдвол эмчид яаралтай хандаж, эмчилгээний тунг хянуулна. Уламжлалт эмчилгээ шинээр нэмсэн бол эмчдээ заавал мэдэгдэнэ.
- Цусан дахь сахарын хэмжээ хэт ихсэх: Их цангах, ойр ойрхон шээх, хэвлийгээр өвдөх, дотор муухайрах, бөөлжих, гүнзгий хурдан амьсгалах, амьсгалаас жимс шиг үнэр гарах, нойрмоглох эсвэл ухаан балартах шинж илэрвэл яаралтай түргэн тусламж дуудна.
- Хөлийн шарх, арьсны өөрчлөлт: Хөлөнд шарх үүсэх, хавдах, улайх, өнгө нь өөрчлөгдөх, харлах зэрэг шинж илэрвэл эмчид яаралтай үзүүлнэ. Ялангуяа эдгэрэхгүй шархыг хойшлуулалгүй, 24 цагийн дотор эмнэлэгт үзүүлэх шаардлагатай.
- Хараа гэнэт өөрчлөгдөх: Хараа огцом муудах, харааны талбайн хэсэг алдагдах, нүдний өмнө хар толбо, хөвж буй дүрс харагдах зэрэг шинж илэрвэл яаралтай нүдний эмчид хандана.
- Зүрх, тархины цусан хангамжийн хямралын шинж: Цээжээр өвдөх, амьсгал давчдах, биеийн нэг тал гэнэт сулрах, хэл яриа ээдрэх зэрэг шинж илэрвэл нэн даруй түргэн тусламж дуудна.
- Тусгай хяналт шаардлагатай хүмүүс: Жирэмсэн, хөхүүл, хүүхэд, өсвөр насныхан, 1-р хэлбэрийн чихрийн шижинтэй болон элэг, бөөрний хүнд өвчтэй хүмүүс уламжлалт эм, гадуур эмчилгээг зөвхөн мэргэжлийн эмчийн зөвлөгөө, хяналтаар хэрэглэнэ.
- Цус шингэлэх эм хэрэглэдэг хүмүүс: Зүү эмчилгээ, цус гаргах зэрэг ажилбар хийлгэхийн өмнө хэрэглэж буй эмийнхээ талаар эмчид заавал мэдэгдэнэ. Цус алдах эрсдэлийг урьдчилан үнэлүүлэх шаардлагатай.
7. Монгол улсын өвчтөн Хятад улсад уламжлалт орчин үеийн анагаах ухааны хосолсон тусламж, үйлчилгээ авах нь
- Эмнэлэг сонгох: Хөххот дахь Өвөр Монголын Олон улсын Монгол эмнэлэг зэрэг байгууллагад уламжлалт анагаах ухаан болон дотоод шүүрлийн чиглэлийн тусламж, үйлчилгээг хамтад нь авах боломжтой. Монгол уламжлалт оношилгоо, орчин үеийн шинжилгээг хослуулан хийлгэхийн зэрэгцээ чихрийн шижингийн үндсэн эмчилгээг дотоод шүүрлийн эмчээр хянуулах шаардлагатай.
- Ирэхийн өмнөх бэлтгэл: Сүүлийн үеийн шинжилгээ, оношилгооны хариу, эмнэлгийн бичиг баримт, хэрэглэж буй эмийн жагсаалт, паспорт болон визний материалаа бүрдүүлнэ. Баримт бичгээ хятад эсвэл англи хэл рүү орчуулсан байвал зохимжтой. Визний материал, бүрдүүлэлтийн талаар эмчлүүлэх заавар хэсгээс дэлгэрэнгүй үзнэ үү.
- Хэлний дэмжлэг: Оношилгоо, эмчилгээний явцад зовиур, өвчний түүх, хэрэглэж буй эмийн талаар мэдээллийг зөв дамжуулах нь чухал. Иймээс монгол, хятад хэлний мэдлэгтэй орчуулагч эсвэл эмнэлгийн ажилтны тусламж авахыг зөвлөж байна. Дэлгэрэнгүйг зөвлөгөө, дагалдах үйлчилгээ хэсгээс үзнэ үү.
- Эмчилгээний хугацаа: Эхний үзлэгээр эмчийн үнэлгээ, шаардлагатай шинжилгээг хийж, цаашдын эмчилгээний төлөвлөгөөг гаргана. Нэмэлт эмчилгээ, давтан үзлэг шаардлагатай бол нийт 7–14 хоног байхаар төлөвлөж болно. Эмчилгээний хугацаа, төлбөр нь өвчтөний биеийн байдал болон сонгосон үйлчилгээнээс хамаарна. Дэлгэрэнгүйг төлбөр, зардлын мэдээлэл хэсгээс авна уу.
- Өвчний түүхээ тэмдэглэх: Шөнө хэдэн удаа шээдэг, сүүлийн саруудад биеийн жин хэрхэн өөрчлөгдсөн, ямар зовиур илэрдэг, ямар эм хэрэглэдэг зэргийг урьдчилан тэмдэглэж авчрах нь эмчид мэдээллээ бүрэн өгөхөд тусална.
- Эх орондоо буцсаны дараах хяналт: Эмчилгээний төлөвлөгөө, шинжилгээний хариу, хэрэглэсэн эмийн жагсаалтаа авчирч, Монгол дахь эмчдээ танилцуулан хяналтаа үргэлжлүүлнэ. Хятадаас авсан уламжлалт эмийг найрлага, тун, хэрэглэх зааврыг нь эмчээр нягтлуулалгүйгээр удаан хугацаанд дур мэдэн хэрэглэж болохгүй.
 Нэмэлт мэдээлэл 
Монгол уламжлалт анагаах ухааны сонгодог бүтээлүүд: «Анагаах ухааны дөрвөн үндэс», Ишбалжирын «Амритын дөрвөн чуулган», Жамбалдоржийн «Монгол эмийн зүйл» зэрэг бүтээлүүд.
- Хятадын уламжлалт анагаах ухааны бүтээл: Юань улсын ордны эмч Ху Сыхуэйгийн 1330 онд туурвисан «Иньшань Жэнъяо» (饮膳正要) бүтээл. Уг бүтээлд хоол хүнс, шим тэжээл болон эрүүл мэндийн талаар өгүүлдэг.
- Хятадын чихрийн шижингийн нийгэмлэгийн эмнэлзүйн удирдамж: 2-р хэлбэрийн чихрийн шижингийн урьдчилан сэргийлэлт, оношилгоо, эмчилгээний зөвлөмж, хяналтын талаарх мэдээлэл.
- Дэлхийн эрүүл мэндийн байгууллага: Уламжлалт анагаах ухааны стратеги, уламжлалт эмчилгээний аюулгүй байдал, чанар, үр нөлөөг үнэлэх зарчмууд.
- Манай сайтаас: Өвчний мэдээлэл, Төлбөр, зардлын мэдээлэл, Эмчлүүлэх заавар.
Анхааруулга: Энэхүү нийтлэл нь эрүүл мэндийн ерөнхий мэдээлэл болон эмнэлгийн тусламж, үйлчилгээ авахад зориулсан лавлах материал болно. Хувь хүний оношилгоо, эмчилгээний зааврыг орлохгүй. Эм, уламжлалт эмчилгээ болон цусан дахь сахарын хэмжээг бууруулах эмийн хэрэглээнд өөрчлөлт оруулахдаа дотоод шүүрлийн болон уламжлалт анагаах ухааны мэргэжлийн эмчээс зөвлөгөө авна уу.